InterConnectie aflevering 5

CorpoNet – Cirkelstad hét platform voor koplopers in de circulaire en inclusieve bouwsector die samen willen doen, leren en elkaar willen ontmoeten.
Een gesprek met CorpoNet lid Woonwaard; in persona met Hans Hoogervorst (Adviseur duurzaamheid) en Paul Duyn (Projectleider Vastgoedbeheer – Renovatiespecialist – Promotor circulair hergebruik) en Cirkelstad Merel Stolker (Spinner in Cirkelstad Alkmaar)

Nog even over het doel van deze serie. Er zijn zo’n 50 verschillende netwerken in de corporatiesector, maar wat doen die nou eigenlijk? Henk Korevaar, onze ambassadeur, doet een rondje langs deze netwerken en ontdekt ook vaak weer nieuwe initiatieven, daarover in het slot van deze aflevering meer. Maar eerst ‘luisteren’ we nu naar het gesprek wat Henk had op 11 maart 2022 met bovengenoemden.

Wie is wie?
Merel Stolker is sinds 2021 spinner in Cirkelstad Alkmaar. Daarnaast werkt ze als circulair bouwspecialist voor C-creators, een stichting die zich inzet voor de opschaling naar een circulaire bouweconomie in de MRA (Metropoolregio Amsterdam). Ze heeft Bouwkunde gestudeerd aan de TU Delft, daarna bij verschillende onderzoeks- en architectenbureau’s gewerkt. De afgelopen jaren heeft Merel zich gespecialiseerd in duurzame transformatie en renovatie van gebouwen. Nu richt ze zich volledig op circulair bouwen, samen met partners van C-creators, in uiteenlopende projecten.
Samen met Anna van Stijn schreef ze het Handboek circulair renoveren voor woningcorporaties.

Paul Duyn vertelt dat de projecten waar niemand raad mee wist vaak hun weg vonden naar zijn bureau. Vooral op het vlak van duurzaamheid en circulariteit, wat nou juist de interesse heeft van Paul.
Een jaar of acht geleden onderhandelde Paul al met een bekende leverancier van wandtegels dat de tegels bij renovatie retour zouden gaan naar de fabriek voor hergebruik. Zo ook met de keukenleverancier, Paul vroeg om een gedegen plan voor het hergebruik van de oude keukens bij de opdracht voor nieuwe keukens. Inmiddels is dit een standaard geworden bij de betreffende keukenleverancier. Paul en Hans werken vaak samen; heeft Hans een goed idee, dan kijkt Paul of dat gerealiseerd kan worden.

Bij Hans Hoogervorst zit duurzaamheid inmiddels in zijn bloed. Hij doet al lang mee in de sector. Grote projecten, 150 nieuwbouwwoningen voor Woonfriesland. Hij herinnert zich nog een project van een studentenflat die gesloopt moest worden, waarbij zijn hart bloedde toen hij zag dat alles werd weggegooid. Bij een project met warmtepompen vroeg Liander stevig door of het wel écht de bedoeling was om van het gas af te gaan. Dat soort dingen waren 10-15 jaar geleden nog heel gewoon. Hans is blij dat we inmiddels op een volwassen niveau omgaan met circulair bouwen. Van projectleider is Hans doorgegroeid naar adviseur duurzaamheid, iets wat echt bij hem past.

Hoe kwam Cirkelstad in beeld?
In de tijd dat Hans bij Elkien werkte (2011-2016) was Cirkelstad Rotterdam al actief, dat vond Hans een mooi initiatief en zoiets zag hij ook wel zitten voor Friesland. Uiteindelijk werd het daar niet Cirkelstad maar Circulair Friesland met hetzelfde doel voor ogen: een community voor circulariteit.
Via Woonwaard is Hans nu wel betrokken bij Cirkelstad want Alkmaar is een Cirkelstad. Dat is zo ontstaan:
Samen met Ferry van Wilgenburg (Kesselaar mutatie aannemer voor Woonwaard) ging hij eens op bezoek bij een circulaire bouwmaterialen handel in het zuiden van ons land. Zo’n concept zag Hans helemaal zitten, maar hoe pak je dat aan? Dan ga je met die en gene kopjes koffiedrinken, althans dat is de beproefde methode van Hans. Dus sprak Hans af met GP Groot om te kijken wat zij van een dergelijk concept vonden. Voor kennis, ervaring en het netwerk bedacht Hans dat Cirkelstad er ook bij betrokken moest worden. En zo kwam Merel als ‘spinner’ in beeld. Inmiddels was bekend dat de gemeente Alkmaar ook mee zou doen. Nu, na een jaar, begint dit echt te lopen.
Merel beaamt dit: ‘Inderdaad in de aanloopfase moet iedereen elkaar even weten te vinden, maar nu kunnen we echt wat met elkaar gaan opzetten. Iets DOEN, want daar gaat het tenslotte om. Al die kopjes koffie nu inzetten om gezamenlijk dit vraagstuk aan te pakken.’
Wie zich afvraagt wat een ‘spinner’ is: De taak van een spinner is verbinden, op halen wat er speelt en waarover er kennis gedeeld kan of moet worden. Met die input gaat Merel aan de slag en organiseert er activiteiten voor. Maar ook kijken naar de groep partners, wat zou daar nog bij moeten om meer slagkracht te krijgen. In het geval van Alkmaar: architecten, dus organiseert Merel daar een sessie voor.

Flinke ambitie: Nederland circulair in 2050, hoe dragen we daar als corporatiesector aan bij?
Daarvoor hebben we intrinsiek gemotiveerde mensen nodig, aldus Merel, mensen zoals Hans en Paul die het echt in hun organisatie uitdragen. Niet alleen maar omdat ‘het moet’, maar vooral waarom het moet. Zij leest nu het boek Klimaatwerkers, waarin gepleit wordt dat alle kleine particuliere beetjes natuurlijk helpen, maar dat je het echte verschil maakt op je werk.
Merel heeft regelmatig contact met Eigen Haard, daar zijn al behoorlijk ver met circulariteit. Een aantal jaar terug deden zij al diverse pilots, ontdekten daarbij de mogelijkheden van circulariteit en hoe dat geïntegreerd kon worden in het beleid/strategie. Eigen Haard is altijd bereid die kennis te delen met andere corporaties. Dat dat nodig is weet Merel als geen ander want vanwege de vele presentaties die zij geeft naar aanleiding van het eerdergenoemde handboek, hoort ze vaak ‘we willen wel, maar hoe dan?’
Concluderend zegt Merel: ‘Enerzijds is er de groep die beseft ‘we moeten wat’ en gelukkig snappen ze ook het waarom inmiddels wel, anderzijds zijn er al best wel organisaties die circulariteit nu daadwerkelijk implementeren in hun projecten.’
Er wordt in de corporatiesector al best veel gedaan om bewustwording en circulair handelen te promoten, vindt Merel, denk aan de Groene Huisvesters of The Natural Step. Zij vindt het heel leuk dat Woonwaard bij Cirkelstad is aangehaakt. Want als verschillende partijen, een gemeente, woningcorporatie, sloper enzovoorts, zoeken naar mogelijkheden geeft dat diversiteit. Merel zou het heel leuk vinden als meer corporaties zich aansluiten, maar ze snapt heel goed dat als je al in een duurzaamheidsnetwerk zit, je daar je energie in wilt steken. Overigens staat het meedoen aan Het Nieuwe Normaal (zie verderop) los van een partnerschap van Cirkelstad. En uiteindelijk gaat het om het grotere goed en of dat nu via Cirkelstad of een ander initiatief dat maakt niet uit. Merel heeft helemaal gelijk natuurlijk, linksom of rechtsom, als we maar komen tot die duurzame circulaire economie.

Hans en Paul lopen met regelmaat tegen een ‘laagje’ duurzaamheid aan. Partijen die zeggen duurzaam, circulair te zijn maar daar in de praktijk weinig van laten zien.
Merel: ‘We zitten echt nog in een transitie hè!’ In de praktijk ziet ook zij dat er partijen zijn die zeggen duurzaam te zijn maar dat nog niet echt praktiseren, maar ook de andere kant is waar. Er zijn genoeg partijen die daar echt goed over nadenken en daar ook naar handelen. Maar zegt ze: ‘Er is nog geen wettelijke eis. Vooralsnog is het vanuit de overheid een streven, doelstelling.’
Initiatieven zoals Cirkelstad, die landelijk opereert, helpen de bewustwording en vooral het handelen te versnellen. Alle spinners hebben regelmatig contact met elkaar en samen kwamen ze op het idee van Het Nieuwe Normaal. In samenwerking met BZK hiervoor het programma ‘Samen Versnellen’ opgezet. Een lerende wijze, die allerlei projecten auditen om te kijken wat er op dit moment haalbaar is op het gebied van circulariteit. Doe mee! Kijk hier hoe dat in zijn werk gaat: Samen versnellen: Het Nieuwe Normaal.
In 2020 is gestart met versie 0.1, inmiddels zitten ze op versie 0.3 (2022) en het is de bedoeling dat in 2023 definitieve versie 1.0 in werking treedt. Dat zal dan na zo’n 100+ audits zijn.
Uiteindelijk geeft Het Nieuwe Normaal een minimale grens aan voor circulair bouwen. De hele bouwsector zal daaraan moeten gaan voldoen! Meer ambitie? Dan ga je voor het niveau Het Nieuwe Normaal Excellent
Zowel opdrachtgever als opdrachtnemer kunnen meedoen aan dit programma.

Ook netwerken én het handboek dragen bij
Merel vertelt: ‘Ik wilde het eigenlijk vrij klein houden, maar al met al is het een lijvig document geworden. We hebben daarom nu een traject opgestart om met woningcorporaties de verdieping te zoeken. Het handboek zou ik vooral als naslagwerk gebruiken. Er staan namelijk allerlei voorbeelden in van hoe corporaties zaken hebben aangepakt hebben.’

Hans: Jazeker! Intern hebben organisaties namelijk kaders nodig, bij Woonwaard wordt er dan naar mij gekeken: ‘Maak maar beleid’. Dan is zo’n handboek of Het Nieuwe Normaal heel behulpzaam en inspirerend. En natuurlijk contacten met woningcorporaties die al wat verder zijn op dit gebeid. Eigen Haard is bij ons geweest om uit te leggen hoe zij het hebben aangepakt. Zo kom je verder, door in een netwerk te zitten, wat ik als beleidsschrijver dan hard nodig heb.’

Woonwaard is overigens bezig een zogenaamde mutatiewoning (bestaande huurwoning die vrijkomt) volledig circulair te renoveren, dat wordt een demonstratie woning om te ervaren wat er allemaal kan en hoe dat in de praktijk bevalt. Toevallig of niet, werkt Kennemer Wonen aan eenzelfde project. Samen zullen zij, als de beide woningen klaar zijn, dit promoten in onze sector. Dus houdt de website van beide corporaties in de gaten. Ook Merel is hier enthousiast over en zal ongetwijfeld via Cirkelstad Alkmaar ook de stand van zaken volgen en communiceren.
Wat Hans naar aanleiding van mutatiewoningen nog aanstipt: ‘Onze mutatieprocessen zullen ook aangepast moeten worden aan circulariteit. Want daarin denken we nog heel erg op de oude manier. Laatst kwam er een woning vrij waarin een gekleurde vensterbank zat, die moet er dan uit. Waarom? De vensterbank was in prima staat, maar inderdaad niet in de vereiste kleur wit.’ Hans pleit dus heel erg om circulariteit ook in het klein nu al toe te passen ‘Laat wat goed is vooral zitten bij mutatiewoningen.’

Drie inspirerende woorden
Henk vraagt zich af of het niet teveel is al die doelen op het gebied van duurzaamheid, worden die bij elkaar geen veelkoppig monster, waardoor de motivatie zakt. Zouden we drie woorden kunnen bedenken waarmee we mensen, die laten we zeggen nog niet zo enthousiast zijn over het circulaire gedachtegoed, kunnen motiveren?
Spinner Merel weet er gelijk drie te noemen, die nog wetenschappelijk onderbouwd zijn ook. Want waar gaat het nou om bij circulariteit? Grondstoffen!
Vernauwen (zo min mogelijk grondstoffen gebruiken) vertragen (grondstoffen zo lang mogelijk gebruiken) en sluiten van de stromen (grondstoffen hergebruiken). CorpoNet-leden leerden dit al van Sultan Çetin-Öztürk, zij sprak van narrow, slowing and closing the loop.
Circulariteit is gericht op het vernauwen, vertragen en/of sluiten van materiaal-, water- en energiestromen (Bocken et al 2015). Zie ook deze editorial van de TU Delft.
‘We moeten weer een beetje terug naar vroeger, vervolgt Merel, we zijn zo bezig geweest met innoveren. Vooral om het onszelf makkelijker te maken, met het idee dat het dan langer duurt voordat iets kapotgaat. Maar dat is gewoon niet zo, we moeten terug naar regelmatig onderhoud. En werken met duurzame producten.’

Ook Hans en Paul doen een gooi naar drie woorden. Hans zegt: Doen, doen, doen. Paul heeft niet per se drie woorden maar hamert op de eenvoud. Het moet wat hem betreft simpel uit te leggen zijn waarom hij voor duurzaam/circulair kiest, zodat de mensen die het installeren in de woningen ook enthousiast worden en dat enthousiasme weer doorgeven aan de bewoners.
Hans: En elkaar blijven inspireren, intern zijn er altijd wel collega’s die minder gedreven zijn. Ik krijg dan de opmerking ‘Dat moet je niet doen, want dat verstoort onze processen’, maar laat ik nou juist de functie hebben om dát te doen. Want als we altijd blijven doen zoals we het deden, komen we nooit een stap verder.’
Merel merkt af en toe eenzelfde weerstand bij projectleiders ‘oh daar gaan we weer’, toch ziet ze ook dat diezelfde mensen als ze eenmaal in zo’n project zitten een omslagpunt bereiken en enthousiast raken.
Merel weet dat de verdeling in organisaties vaak als volgt is: 20% is enthousiast en in voor alles, 60% heeft een houding van eerst zien, dan geloven en 20% zal blijven zitten waar ze zitten, die krijg je niet mee. Richt je dan ook samen met die eerste 20% erop dat je de 60% groep meekrijgt.

Tot slot vraag Henk om een duurzame tip, waardoor andere corporaties die aan het begin van dit gedachtegoed staan geïnspireerd raken.
Hans: Ga veel kopjes koffie met die en gene drinken en ga vooral niet zelf opnieuw het wiel uit te vinden. Vind goeie ingangen. Bijvoorbeeld Cirkelstad is een hele goeie, een beetje reclame mag wel toch, daar is al zoveel kennis en een heel breed netwerk.
Merel: Durf te vragen! Neem vooral contact met mij op, want het allerleukste aan spinner zijn is het delen van kennis.
Paul: Niet zeuren, gewoon doen, was ooit een slogan in het circulaire keukenproject. Met andere woorden begin er gewoon aan.

Op de vraag aan welk netwerk Henk namens deze InterConnectie het stokje mag doorgeven komt een verrassend antwoord: De warmtewissel, een initiatief van 8 Brabantse woningcorporaties. Heel interessant!
Paul noemt daarnaast nog het netwerk Renda. Op hun website omschrijven zij zich zo: Renda is het kennisnetwerk voor professionals in de sociale woningbouw met een scherp oog voor de regio, waarbij het onderlinge persoonlijke contact centraal staat. Het netwerk dat jou helpt om duurzamer, innovatiever en beter te investeren. Renda gaat over renovatie en transformatie.

Op naar een duurzame wereld! Bedankt Merel, Hans en Paul, voor jullie waardevolle input!